I. ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΗΛΗΤΗΡΙΑΣΕΩΝ
(Από τον Απολογισμό του 2008)
 
1. Σύνολο κλήσεων (Σχ. 1).

Το 2008 καταγράφηκαν 30.306 περιπτώσεις που αναφέρονται κυρίως σε δηλητηριάσεις. Οι 26.460 αφορούσαν σε περιπτώσεις δηλητηριάσεων και οι 3.846 σε ερωτήματα για δηλητηριάσεις ή για άλλα θέματα ιατρικής. Ο αριθμός των περιπτώσεων από την αρχή της λειτουργίας του Κέντρου έχει ως εξής:

Ο μικρότερος αριθμός περιπτώσεων που καταγράφηκαν το 2007 και το 2008 οφείλεται στην απόφαση να μην καταγράφονται πλέον οι άσχετες με δηλητηρίαση ερωτήσεις του κοινού.

  2. Προέλευση (Σχ. 2) 

Η προέλευση των κλήσεων από τα διάφορα διαμερίσματα της χώρας φαίνεται στον παρακάτω πίνακα:

Διαμέρισμα                                    Αρ. Περιπτώσεων                    %

Αττική                                           11.680                               38,5 (με αναγωγή  40,6%)
Λοιπή Στερεά & Εύβοια                       1.709                                 5,6
Πελοπόννησος                                  2.831                                 9,3
Νησιά Ιονίου                                       582                                 1,9
Ήπειρος                                             760                                 2,5
Θεσσαλία                                         1.699                                 5,6
Μακεδονία                                       4.948                               16,3
Θράκη                                               834                                 2,8
Νησιά Αιγαίου                                   1.493                                 4,9
Κρήτη                                             2.066                                 6,8
ΚΥΠΡΟΣ                                             122                                 0,4
Άλλες χώρες                                        24                                 0,1
Μη καταγραφή                                 1.558                                 5,1

Σε σχέση με τα στοιχεία προηγουμένων ετών το ποσοστό δηλητηριάσεων στην Αττική έχει υποχωρήσει (1980: 69%, 2003: 51,68%, 2004: 47% (με αναγωγή 49,7%), 2007: 41% (με αναγωγή 43,1%), 2008: 38,5% (με αναγωγή 40,6%), ενώ παράλληλα αυξάνει σε άλλα διαμερίσματα, όπου υπάρχουν μεγάλα αστικά κέντρα. Γενικά το ποσοστό των δηλητηριάσεων είναι υψηλότερο στα αστικά κέντρα και ιδιαίτερα τα μεγάλα. Κι αυτό γιατί οι συνθήκες εκεί ευνοούν τις δηλητηριάσεις. Τα παιδιά δεν έχουν ελεύθερους χώρους για παιχνίδι παρά μόνο τα μικρά, συνήθως, διαμερίσματα. Ακόμα η ζωή στα αστικά κέντρα είναι περισσότερο πιεστική, με γρήγορους ρυθμούς, με αποξένωση των ανθρώπων μεταξύ τους, δημιουργώντας συνθήκες άγχους, μοναξιάς και κατάθλιψης που οδηγούν σε περισσότερες απόπειρες αυτοκτονίας.

Η μεγαλύτερη συχνότητα κλήσεων από το κοινό σε σχέση με τη συχνότητα κλήσεων από τις μονάδες Υγείας, οφείλεται στο ότι ένα μεγάλο ποσοστό δηλητηριάσεων αφορά απλή έκθεση στον τοξικό παράγοντα σε χαμηλές δόσεις ή σε έκθεση σε μη τοξικούς παράγοντες. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο ρόλος του Κέντρου Δηλητηριάσεων είναι μετά την επακριβή λήψη ιστορικού και την εκτίμηση των συμπτωμάτων και της επικινδυνότητας της ληφθείσας ουσίας και δόσης να αποφασίσει αν το εκτεθειμένο στην τοξική ουσία άτομο έχει ένδειξη παραπομπής σε μονάδα υγείας, για παρακολούθηση και θεραπεία. Αν δεν αποφασισθεί μεταφορά του ασθενούς σε Νοσοκομείο, τότε δίνονται οδηγίες στον ασθενή ή στο περιβάλλον του για αντιμετώπιση, παρακολούθηση και αξιολόγηση μεταγενέστερων κλινικών σημείων αν προκύψουν. Με τη διαδικασία αυτή ένα μεγάλο ποσοστό περιπτώσεων μετά την τηλεφωνική επικοινωνία με το Κέντρο Δηλητηριάσεων και τη λήψη σαφών οδηγιών, παραμένει σπίτι του. Όταν υπάρχει αμφιβολία για τη ληφθείσα ουσία και δόση, καλό είναι ο ασθενής να παραπέμπεται για κλινική εκτίμηση σε γιατρό.
Νοσοκομειακή φροντίδα δέχεται το 40% των περιστατικών.

4. Ηλικία (Σχ. 4)

Όπως προκύπτει από τον πίνακα και το σχήμα 4 η ηλικία 1-5 ετών είναι η πλέον ευαίσθητη για δηλητηριάσεις. Στην ηλικία αυτή τα παιδιά χαρακτηρίζονται από μεγάλη περιέργεια και από άγνοια. Το γεγονός αυτό επιβάλλει αυξημένη προσοχή από τους μεγάλους. Πρωταρχικό ρόλο παίζει η ενημέρωση – εκπαίδευση των γονιών για τους κινδύνους δηλητηρίασης που μπορεί να συμβεί μέσα στο σπίτι. Η ενημέρωση μπορεί να γίνει με μαθήματα από εξειδικευμένο προσωπικό στους βρεφικούς σταθμούς και στα νηπιαγωγεία, με φυλλάδια που μπορεί να διανέμονται από τις Μονάδες Υγείας, αλλά και από τους δήμους και με εκπαιδευτικές εκπομπές από την τηλεόραση.
Από τη στιγμή που υπάρχει ενημέρωση για τον πιθανό κίνδυνο δηλητηρίασης των νηπίων μέσα στο σπίτι, πρώτο μέτρο πρόληψης είναι η σωστή φύλαξη των επικίνδυνων ουσιών. Όλα τα φάρμακα, τα εντομοκτόνα, τα φυτοφάρμακα και τα είδη οικιακής χρήσης, πρέπει αφ’ ενός να έχουν πώμα ασφαλείας, αφ’ ετέρου να φυλάσσονται σε κλειδωμένα ντουλάπια. Αν δεν υπάρχει διαθέσιμο ντουλάπι που να κλειδώνει, μπορούν να φυλαχτούν π.χ. σε μία βαλίτσα που κλειδώνει.

5. Φύλο κατά ηλικίες

6. Μηνιαία κατανομή κλήσεων (Σχ. 5)

Δεν φαίνεται να υπάρχουν σημαντικές διαφορές στους μήνες.

7. Αίτια δηλητηριάσεων (Σχ. 6)

Τα αίτια των δηλητηριάσεων σ’ όλες τις ηλικίες φαίνονται στον παρακάτω πίνακα:

Τα φάρμακα ευθύνονται για μεγάλο αριθμό δηλητηριάσεων, ενώ σημαντικό ποσοστό καλύπτουν τα είδη οικιακής χρήσης.

8.Συχνότητα - αίτια δηλητηριάσεων στα παιδιά

Οι δηλητηριάσεις που αφορούν παιδιά ηλικίας 0-14 ετών καταλαμβάνουν το 54,2% του συνόλου των δηλητηριάσεων. Στη βρεφική ηλικία (0-1 έτους) η συχνότητα είναι 6,3% επί των παιδικών δηλητηριάσεων. Πιο επικίνδυνη ηλικία είναι μεταξύ 1- 5 ετών όπου συμβαίνει το 78,2% των δηλητηριάσεων της παιδικής ηλικίας. Στην ηλικία 5-10 ετών η συχνότητα είναι 11,3%, ενώ σαφής μείωση παρατηρείται στην ηλικία 10-14 ετών (4,2%).

Κυρίως αυτοί που καλούν είναι οι γονείς (κοινό), οι οποίοι και λαμβάνουν τις κατάλληλες οδηγίες για παρακολούθηση στο σπίτι ή άμεση αντιμετώπιση και μεταφορά στο Νοσοκομείο αν χρειάζεται.

Οι παιδικές δηλητηριάσεις συμβαίνουν κυρίως στο σπίτι.

Στις μικρές ηλικίες, 0-5 ετών υπερτερούν οι δηλητηριάσεις με είδη οικιακής χρήσης μαζί με εκείνες από καλλυντικά και χημικές ουσίες, καταλαμβάνουν δε το 67% των δηλητηριάσεων αυτής της ηλικίας. Στην προσχολική και πρώτη σχολική ηλικία (5-10 ετών), τα φάρμακα κατέχουν το 49% των δηλητηριάσεων. Στην ηλικία 10-14 ετών, (έναρξη εφηβείας), υπερτερούν πάλι οι δηλητηριάσεις με φάρμακα (47%).

9. Δηλητηριάσεις από φάρμακα

Τα ηρεμιστικά - αγχολυτικά (στα οποία κυρίως περιλαμβάνονται οι βενζοδιαζεπίνες) κατέχουν την πρώτη θέση στις δηλητηριάσεις από φάρμακα. Αυτό σημαίνει ότι γίνεται μεγάλη χρήση τους και βρίσκονται σε πολλά σπίτια, παρά το ότι η προμήθειά τους γίνεται με ειδική συνταγή. Τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί η χρήση της παρακεταμόλης και του μεφαιναμικού οξέος με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι περιπτώσεις δηλητηριάσεων με τα δύο αυτά παυσίπονα αντιπυρετικά.

10. Δηλητηριάσεις από είδη οικιακής χρήσης

Οι σημαντικότερες κατηγορίες ειδών οικιακής χρήσης φαίνονται στον παρακάτω πίνακα:

Από τον πίνακα φαίνεται ότι τα απορρυπαντικά, καθαριστικά και λευκαντικά καλύπτουν το 55,3% σχεδόν των δηλητηριάσεων με είδη οικιακής χρήσης.
Πρέπει να επισημανθεί το συχνό φαινόμενο της ανάμιξης χλωρίνης με οξέα στους χώρους του μπάνιου, οπότε εκλύεται χλώριο, που εισπνεόμενο προκαλεί σοβαρά αναπνευστικά προβλήματα.

11. Δηλητηριάσεις από καλλυντικά

 Οι σπουδαιότερες κατηγορίες καλλυντικών που προκαλούν δηλητηριάσεις φαίνονται στον παρακάτω πίνακα:

Συμβαίνουν κυρίως στα παιδιά. Τα καλλυντικά γενικά δεν είναι τοξικά εκτός από ορισμένες βαφές μαλλιών Όμως θα πρέπει να σημειώσουμε ότι οι δηλητηριάσεις από διάφορα αρώματα είναι συχνές στα παιδιά λόγω της υποεκτίμησης του κινδύνου και της μη ασφαλούς φύλαξης τους από τους γονείς  και μπορεί να είναι σοβαρές λόγω του οινοπνεύματος που περιέχουν.

12. Δηλητηριάσεις από γεωργικά φάρμακα

Οι δηλητηριάσεις με γεωργικά φάρμακα έγιναν με τις παρακάτω κατηγορίες:

Οι δηλητηριάσεις με γεωργικά φάρμακα δεν είναι πάρα πολλές, αλλά είναι οι περισσότερο επικίνδυνες. Μερικά γεωργικά φάρμακα είναι πολύ τοξικά και αρκούν πολύ μικρές ποσότητες για να προκαλέσουν βαριά ή θανατηφόρα δηλητηρίαση.
Αρκετές από τις δηλητηριάσεις με γεωργικά φάρμακα γίνονται διότι οι αγρότες δεν τηρούν τα μέτρα προστασίας, είτε από άγνοια είτε κυρίως από υποτίμηση των κινδύνων.

13. Δηλητηριάσεις από φυτά

Δηλητηριάσεις από φυτά συμβαίνουν κάθε χρόνο, αλλά σε περιορισμένο αριθμό. Παρ’ όλα αυτά μερικές φορές οι δηλητηριάσεις είναι βαριές και δυνητικά θανατηφόρες.
Στον παρακάτω πίνακα φαίνονται τα φυτά που προκαλούν τις σημαντικότερες ή περισσότερες δηλητηριάσεις.

Στις δηλητηριάσεις από φυτά επικρατούν τα αυτοφυή (άγρια) μανιτάρια. Δυστυχώς κάθε χρόνο συμβαίνουν βαριές και θανατηφόρες δηλητηριάσεις από μανιτάρια. Η γρήγορη αντιμετώπιση και η σημαντική υποστηρικτική θεραπεία που προσφέρεται στις Μονάδες Εντατικής Θεραπείας και Τεχνητού Νεφρού έχουν ελαττώσει κατά πολύ τη θνητότητα και την κατάληξη σε ηπατική ανεπάρκεια.
Σχετικά συχνά μπορεί να συμβούν ομαδικές δηλητηριάσεις από βρώση φυτού (Datura) που μοιάζει με ήμερα χόρτα (βλήτα),και προκαλεί δηλητηρίαση παρόμοια με αυτή από μπελαντόνα (δράση ατροπίνης).

14. Δήγματα

Νυγμοί και δήγματα από έντομα, ερπετά και άλλα ζώα σημειώνονται στον παρακάτω πίνακα:

Τα δηλητηριώδη φίδια στην Ελλάδα (και στην Ευρώπη) είναι 2-3 είδη έχιδνας (οχιάς). Τα δαγκώματα από δηλητηριώδη φίδια είναι επικίνδυνα και μπορεί να αποβούν θανατηφόρα.

15. Δηλητηριάσεις με διάφορες χημικές ουσίες

Στον πίνακα αυτό φαίνονται διάφορες ουσίες που χρησιμοποιούνται κυρίως σε εργασιακούς - επαγγελματικούς χώρους, αλλά και στο σπίτι.

Η δηλητηρίαση με οινόπνευμα (οξεία μέθη), που προκαλείται από οινοπνευματώδη ποτά, ιδιαίτερα σε παιδιά και γενικά σε νεαρά άτομα καλύπτει μεγάλο αριθμό περιπτώσεων.

16.Είδος δηλητηριάσεων (Σχ. 7)

Οι απόπειρες αυτοκτονίας αφορούν ένα σημαντικό ποσοστό (19,1%) από το σύνολο των δηλητηριάσεων που καταγράφονται ετησίως από το Κέντρο Δηλητηριάσεων.
Τα άτομα που κάνουν απόπειρα αυτοκτονίας είναι: έφηβοι, νέοι ενήλικες και άτομα της τρίτης ηλικίας.
Οι συχνότερα χρησιμοποιούμενες ουσίες είναι: Τα ηρεμιστικά, τα παυσίπονα (κυρίως παρακεταμόλη, ασπιρίνη) τα αντιβιοτικά, αντικαταθλιπτικά, διάφορες χημικές ουσίες (κυρίως χλωρίνη) και γεωργικά φάρμακα.
Είναι εμφανές ότι μέτρα πρόληψης είναι απαραίτητα και αποτελούν υποχρέωση α) των Υπηρεσιών Δημόσιας Υγείας για αναγνώριση – επιτήρηση του προβλήματος και β) των Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας για εκπαίδευση – ενημέρωση των εφήβων, αλλά και του γενικού πληθυσμού για την αποφυγή πολυφαρμακίας, τον έλεγχο της αλόγιστης χρήσης αναλγητικών, ηρεμιστικών και την όσο το δυνατό μικρότερη διαθεσιμότητά τους στα σπίτια.
Σχετικά με τις επαγγελματικές δηλητηριάσεις πρέπει να τονίσουμε ότι  προφανώς ο αριθμός τους είναι μεγαλύτερος. Αρκετές από τις αναφερόμενες συμβαίνουν κατά τη χρήση των γεωργικών φαρμάκων.

17. Οδός λήψης ή επίδρασης ουσιών (Σχ. 8)

18. Συμπτώματα

19. Τόπος που συνέβη η δηλητηρίαση (Σχ.9)

Όπως ήδη έχει αναφερθεί οι δηλητηριάσεις συμβαίνουν κυρίως στο σπίτι. Πρέπει να σημειωθεί όμως ότι τα στοιχεία αφορούν τις δηλητηριάσεις που καταγράφονται στο Κέντρο Δηλητηριάσεων ύστερα από κλήση από τις μονάδες υγείας ή το κοινό. Οι επαγγελματικές δηλητηριάσεις που καταγράφονται, δεν αντιπροσωπεύουν τον πραγματικό αριθμό των περιστατικών γιατί αφ ενός δεν καταγράφονται οι χρόνιες επαγγελματικές εκθέσεις με μακροπρόθεσμη βλαπτική επίδραση, ούτε αφ ετέρου οι πολύ ελαφρές που υποεκτιμούνται και αντιμετωπίζονται εμπειρικά στο χώρο εργασίας.

Οι 15 κυριότερες αιτίες δηλητηριάσεων :

Ηρεμιστικά φάρμακα
Αντιβιοτικά φάρμακα
Παρακεταμόλη
Απορρυπαντικά γενικά
Λευκαντικά (κατάποση)
Ασπιρίνη
Μάσηση τσιγάρου
Καθαριστικά γενικά
Μεφαιναμικό οξύ
Οινοπνευματώδη ποτά
Υδράργυρος θερμομέτρου
Αντισηπτικά φάρμακα
Ψυχοφάρμακα
Εξωτερικής χρήσης φάρμακα
Αντιβηχικά φάρμακα